1.10: Algemeen onstabiel deeltje

Startpagina ／ Hoofdstuk 1: Theorie van Energiestrengen (V5.05)

I. Wat is het (werkdefinitie en afkorting)
Een algemeen onstabiel deeltje (GUP) is elke lokale verstoring die zich kortstondig vormt in de “energizee”, de omgevende materie aantrekt/verstrakt en daarna uiteenvalt of verdwijnt. Het begrip omvat twee groepen:

• Onstabiel deeltje in enge zin: reeds “gefixeerd” als deeltje, met welbepaalde massa, kwantumgetallen en vervalkanalen; eindige levensduur; herkenbaar aan spectraallijnen en -breedte.
• Kortlevende vezeltoestand (niet gefixeerd): kortdurende, geordende lokale verstoringen in de energizee (bijv. vezelkluwen, wervelband, terugrol, plaatrimpel, zwak-isotrope verstrooiingsklomp) die de omgeving aantrekken; zodra de voorwaarden wegvallen, wordt de aangespannen spanning als willekeurige golfpakketten teruggestort en lost de structuur op in de zee.

Afspraak: tenzij expliciet “enge zin” wordt vermeld, slaat onstabiel deeltje hier op zowel kortlevende vezeltoestanden als onstabiele deeltjes in enge zin. Belangrijk: vezeltoestand ≠ deeltje; een deeltje is de vezeltoestand die in een drempel-/sluit-/lage-verliesvenster tot een stabiel identiteitsniveau is “gefixeerd”.

II. Waar komt het vandaan (bronnen en scenario’s)
Onstabiele deeltjes zijn vrijwel overal; door hun korte levensduur en kleine amplitude zijn ze zelden als individu te vangen.

• Microniveau en alledaagse media: thermische fluctuaties, micro-herverbinding in plasma, lokale botsingen van kosmische stralen met gas, kortstondige rolvorming in stof–gas-schuif.
• Astro- en ‘spanning-scheve’ omgevingen: fusies en getij-herordening, schokgolven en schuiflagen, jets en outflows, convergentiezones van schijf–staaf–ring, ketting-stervorming, sterk uitgerekte zones nabij zwarte gaten.
• Experiment en techniek: ontlading/boog, schokbuis, kortstondige energieterugstroom in dunne films of holtes; dit levert vaak kortlevende vezeltoestanden.
• Afstembare knoppen: grens & geometrie, sterkte/spectrum van externe velden, aandrijfwijze, mediumspanning en spanningsgradiënt, traject.

III. Waarom ‘alomtegenwoordig’
Zelfs bij lage achtergrondspanning probeert de ruimte overal doorlopend te vormen–ontbinden; genormaliseerd naar volume is de totale hoeveelheid substantieel.

• Lokaal beeld: de meeste pogingen doven ter plekke uit en worden snel geabsorbeerd of lossen weer op in de zee.
• Globaal beeld: de statistische uitwerking laat sporen op grote schaal na (zie Hoofdstuk 1.11 en 1.12) en stijgt/daalt met grens- en veldinstelling (coherentie-venster ↔ decoherentie).

IV. Hoe ziet het eruit (morfologische variatie)
Er is geen enkel geometrisch sjabloon voor onstabiele deeltjes.

• Ze kunnen voorkomen als gesloten ringen, geknoopte terugrollen, plaatrimpels, wervelbanden, bundel- of korrelklompen, zwak-isotrope verstrooiingsgroepen.
• De kernvraag is niet ‘waar het op lijkt’, maar of het de energizee aantrok, en of het die aangespannen spanning bij ontbinding als willekeurige golfpakketten heeft teruggestrooid (terugvullen/oplossen).

V. Twee kanten van één medaille: twee waarneembare gedaanten
Onstabiele deeltjes manifesteren zich aanvullend op twee manieren:

• Statistische spanningszwaartekracht (STG): herhaalde aantrekking tijdens de bestaansduur maakt de omgeving in statistische zin “strakker”, equivalent aan een steilere “helling”; zichtbaar als extra trek in banen, rotatiekrommen, zwaartekrachtlensing en timing. Hieronder kortweg statistische spanningszwaartekracht.
• Spanningsachtergrondruis (TBN): de lokale, uitleesbare gedaante van de willekeurige verstoring die bij ontbinding/annihilatie wordt teruggestrooid. Straling is niet vereist: het kan nabijveld/niem-stralings-eigenruis zijn (willekeurige fluctuaties in kracht, verplaatsing, fase, brekingsindex, spanning, magnetiseerbaarheid, enz.) of, bij een passend transparantievenster en gunstige geometrie, als verhelderde veraf-gedetecteerde breedbandspectrum. Hieronder kortweg spanningsachtergrondruis.

Drie intuïtieve toetsen

• Eerst ruis, dan kracht: de teruggevulde willekeurige verstoring is lokaal en vluchtig en verschijnt vroeg; de extra trek is een langzame variabele die pas na tijd-ruimte-accumulatie tijdens de bestaansduur opvalt. In dezelfde regio zien we dus vaak spanningsachtergrondruis eerst stijgen, statistische spanningszwaartekracht later verdiepen.
• Ruimtelijke co-richting: aantrekken en terugstrooien worden door dezelfde geometrie/velden/grenzen geleid (bijv. schuifas, convergentierichting, outflow-as). De voorkeursrichting van ruisverheldering valt daarom samen met de hoofd-helling van verdieping: waar aanhoudend aanspannen makkelijker is, daar treedt ruis–kracht-co-richting vaker op.
• Pad-omkeerbaarheid — waarom? Worden externe veld-/geometrie-“knoppen” verzwakt of uitgezet, dan keert het systeem langs ontspannings- en herstelpad terug: ruisbaselijn zakt eerst (nabijveld, snelle respons), potentiaalhelling loopt later terug (statistische grootheid, trage relaxatie). Bij opnieuw opvoeren volgt de baan dezelfde loop. Deze omkeerbare evolutie laat oorzaak-volgorde én geheugen zien.

VI. Samengevat
Het onstabiele-deeltjeskader brengt kortlevende vezeltoestanden en onstabiele deeltjes in enge zin bijeen: de bestaansduur zorgt voor aantrekking en vormt statistische spanningszwaartekracht; de ontbindingsfase zorgt voor terugstrooiing en verschijnt als spanningsachtergrondruis. Bevinden toevoer en begrenzing zich binnen een drempel-/sluit-/lage-verliesvenster, dan kan de vezeltoestand fixeren tot een deeltje; anders lost zij meestal op in de zee, met een duidelijke, complementaire handtekening: eerst ruis, dan kracht — co-richting in de ruimte — omkeerbaar pad.